Kalıp ömrü teklifte tek bir satır olarak yazılır, ama o satır üç şeyin birlikte sonucudur: kalıbın yapıldığı çelik, kalıbın bastığı malzeme ve kalıbın fabrikada gördüğü bakım. İlk ikisi kalıp sipariş edilirken belirlenir. Üçüncüsü ise kalıp fabrikanıza geldiği gün başlar ve kalıp çalıştığı sürece sürer. Aynı çelikten, aynı üreticiden çıkmış iki kalıbın ömrü arasındaki farkı çoğu zaman bu üçüncü etken belirler.
Ömrü belirleyen etkenler
Kalıbın ne kadar dayanacağını etkileyen başlıca etkenleri üç grupta toplayabiliriz.
Çelik sınıfı ve sertliği, aşınan bölgelerde değiştirilebilir lokma kullanılıp kullanılmadığı, soğutma kanallarının düzeni, kılavuz ve kilit sisteminin sağlamlığı.
Cam elyaf gibi aşındırıcı katkılar, PVC ve bazı alev geciktiriciler gibi korozif gaz çıkaran malzemeler, gereğinden yüksek kilitleme kuvveti, aşırı ütüleme ve yüksek kalıp sıcaklığı.
Üçüncü grup kullanımdır: soğutma suyunun kalitesi, kalıbın bakım düzeni, kalıp koruma ayarı ve kalıbın kullanılmadığı dönemde nasıl saklandığı. Bu grubun ortak özelliği, tamamen fabrikanın elinde olmasıdır.
Kalıp koruma ayarı sık gözden kaçar. Makinenin kalıbı kapatırken bir engelle karşılaştığında durmasını sağlayan bu ayar, kalıp içinde unutulan ya da düşmeyen bir parçanın kapanma yüzeylerine ezilmesini önler. Ayar gevşek bırakıldığında tek bir sıkışan parça, kapanma yüzeyinde çapak bırakacak bir ezik açabilir.
Aşındırıcı ve korozif malzemeler
Cam elyaf, talk ve mineral dolgular kalıp çeliğini zımpara gibi aşındırır. Aşınma en çok malzemenin hızlandığı ve yön değiştirdiği yerlerde görülür: giriş ağzı, girişin karşısındaki duvar, ince kesitlere geçiş noktaları. Aşınan bir giriş ağzı genişler, dolum dengesi bozulur ve giriş izi büyür. Bu bölgelerin değiştirilebilir sert lokmalarla tasarlanması, aşınmayı kalıbın tamamına değil, küçük ve ucuz bir parçaya yükler.
PVC, bazı alev geciktiriciler ve bozunmaya başlamış malzemeler, işlenirken korozif gazlar açığa çıkarır. Bu gazlar göz yüzeyinde ve hava kanallarında matlaşma, noktasal pas ve zamanla çukurlaşma yapar. Paslanmaz çelik bu riski azaltır ama ortadan kaldırmaz; hava kanallarının açık tutulması ve üretim bittiğinde yüzeylerin temizlenmesi, korozif malzemelerde günlük bakımın parçası olmalıdır.
Proses de ömrü etkiler. Gereğinden yüksek kilitleme kuvveti kapanma yüzeylerini ezer ve hava kanallarını kapatır. Aşırı ütüleme basıncı gözü zorlar, parçanın kalıba yapışmasına ve itmede iticilerin fazla yüklenmesine yol açar. Makinenin ayar sayfasındaki değerler, bakım defteri kadar kalıbın ömrüne dair bilgi taşır.
Bakımın üç seviyesi
Kalıp bakımı tek bir iş değil, farklı aralıklarla yapılan üç ayrı iştir:
| Seviye | Ne zaman | Yapılanlar |
|---|---|---|
| Günlük bakım | Her vardiya ya da her kalıp bağlanışında | Ayrım yüzeyinin ve hava kanallarının temizliği, soğutma suyu akışının kontrolü, çapak ve iz için görsel kontrol |
| Periyodik bakım | Kalıp sayacına göre belirlenen baskı adedinde | İtici, kılavuz ve sürgülerin temizlenip yağlanması, yayların ve contaların kontrolü, sıcak yolluk ısıtıcı ve ısıl çiftlerinin ölçülmesi |
| Kapsamlı bakım | Daha uzun aralıklarla ya da belirti görüldüğünde | Kalıbın sökülmesi, soğutma kanallarının kireçten arındırılması, aşınan parçaların değişimi, gerekirse parlatmanın tazelenmesi |
Periyodik bakımın aralığı kalıptan kalıba değişir. Hammadde, çevrim hızı, kalıbın karmaşıklığı ve sürgü sayısı bu aralığı belirler. İyi bir başlangıç, kalıbın ilk aylarında daha sık bakım yapıp her bakımda görüleni kaydetmek ve aralığı bu kayıtlara göre ayarlamaktır.
Soğutma kanalları: görünmeyen aşınma
Kalıbın en az görülen ama en çok ihmal edilen bölümü soğutma kanallarıdır. Sert ya da arıtılmamış su, kanal duvarlarında zamanla kireç ve pas bırakır. Bu tabaka ısıyı yalıtır; kalıp aynı soğutmayla daha yavaş soğur.
Sorunun zor fark edilmesinin nedeni yavaş ilerlemesidir. Çevrim süresi bir gecede değil, aylar içinde birkaç saniye uzar. Parçada çarpılma ya da çöküntü artmaya başlar ve nedeni önce prosese yüklenir. Oysa çözüm kalıbın içindedir.
Bunu erken yakalamanın yolu ölçmektir:
- Her soğutma devresinin debisini ve giriş ile çıkış arasındaki sıcaklık farkını belirli aralıklarla ölçmek
- Bu değerleri kalıbın ilk çalıştığı günkü değerlerle karşılaştırmak
- Farkın büyüdüğü devreleri kimyasal temizlikle arındırmak
- Mümkünse kapalı devre ve arıtılmış soğutma suyu kullanmak
Kalıp sayacı ve bakım defteri
Kalıbın kaç baskı yaptığını bilmeden bakımını planlamak mümkün değildir. Kalıbın üzerine takılan mekanik ya da elektronik bir sayaç, makineden bağımsız olarak kalıbın toplam baskısını tutar. Kalıp başka bir makineye taşındığında da sayı kaybolmaz.
Sayacın yanında kalıbın bir bakım defteri olmalıdır. Her bakımda tarih, baskı sayısı, yapılan iş, değişen parça ve görülen belirti yazılır. Birkaç bakım sonra defter, hangi parçanın ne sıklıkla aşındığını ve hangi yedek parçanın stokta tutulması gerektiğini kendiliğinden gösterir. Kalıbı teslim ederken yedek parça listesini, kalıp çizimlerini ve deneme parametre kaydını kalıpla birlikte teslim ederiz; çizimler, aşınan bir parçanın yenisini yaptırmak için gereken bilgidir.
Yedek parça stoğu
Bakım defteri birkaç ay tutulduğunda hangi parçaların düzenli değiştiği ortaya çıkar. Bu parçaların fabrikada stokta tutulması, bir arızada kalıbın günlerce beklemesini önler. Genellikle stokta tutulan parçalar şunlardır:
- İtici pimler ve itici burçları
- Yaylar, özellikle sürgü ve dönüş yayları
- Soğutma devrelerindeki conta ve O-halkalar
- Sıcak yolluk varsa ısıtıcılar, ısıl çiftler ve meme uçları
- Aşınmaya açık bölgelerdeki değiştirilebilir lokmalar
Standart ölçüdeki parçalar yerel tedarikçilerden bulunabilir; kalıba özel işlenmiş lokma ve maçalar ise ancak çizimleriyle yeniden yaptırılabilir. Kalıbın çizimlerinin ve parça listesinin saklanması, yıllar sonra yapılacak bir onarımın da ön koşuludur.
Sıcak yolluk bakımı
Sıcak yolluklu kalıplarda periyodik bakımın bir parçası da her bölgenin ölçülmesidir. Isıtıcıların direnci ölçülerek yanmaya yüz tutmuş olanlar arıza vermeden belirlenir; ısıl çiftlerin gösterdiği sıcaklık bağımsız bir ölçümle karşılaştırılır. İğneli sistemlerde iğnenin hareketi ve ucundaki aşınma kontrol edilir; aşınmış bir iğne girişte çapak ya da iplik gibi uzayan bir iz bırakır. Meme uçlarında biriken bozunmuş malzeme, renk değişimlerinde lekeye ve dolum dengesizliğine yol açtığı için temizlenir.
Bakımın kim tarafından yapılacağı da baştan belirlenmelidir. Günlük temizlik ve kontrol çoğu zaman makinenin başındaki operatöre, periyodik ve kapsamlı bakım ise kalıphanedeki ya da bakım bölümündeki ekibe düşer. Görevler yazılı olmadığında her ekip ötekinin yaptığını düşünür ve bakım sessizce aksar. Kalıbın yanında asılı kısa bir kontrol listesi, bu belirsizliği ortadan kaldırmanın en basit yoludur.
Kalıp kullanılmadığında
Mevsimlik işlerde ya da talebin düştüğü dönemlerde kalıp haftalarca, bazen aylarca bekler. Kalıbın en çok zarar gördüğü dönem çoğu zaman budur. Beklemeye alınan bir kalıp için:
- Soğutma kanallarındaki su tamamen boşaltılır ve basınçlı havayla kurutulur.
- Göz ve kapanma yüzeyleri temizlenir, pas önleyiciyle korunur.
- Hareketli parçalar yağlanır.
- Kalıp kapalı hâlde, kuru bir yerde ve zeminden yükseltilmiş olarak saklanır.
- Kalıbın durumu ve son baskı sayısı bakım defterine yazılır.
Kalıbın erken uyarıları
Kalıp bakım istediğini çoğu zaman önceden söyler. Şu belirtiler bir sonraki periyodik bakımı beklemeden kalıba bakılması gerektiğini gösterir:
- Ayrım çizgisinde ya da itici çevresinde çapağın artması
- İtici izlerinin parçada belirginleşmesi
- Çevrim süresinin kendiliğinden uzaması
- Parça ağırlığında ya da ölçüsünde tutarsızlık
- Sürgülerde takılma, zorlanma sesi
- Sıcak yollukta bir bölgenin sıcaklığı tutmaması
Belirtiyi erken yakalamak, küçük bir müdahaleyle kapanabilecek bir sorunun kapsamlı bir revizyona dönüşmesini önler. Aşınma ilerlediğinde ise lokma değişikliğinin mi yoksa yeni kalıbın mı daha ekonomik olduğu değerlendirilir.
Bu değerlendirmede birkaç soru yol gösterir: aşınma tek bir bölgede mi, yoksa kalıbın geneline mi yayılmış; aşınan parça değiştirilebilir bir lokma mı, yoksa gözün kendisi mi; kalıbın beklenen kalan ömrü ile revizyonun maliyeti birbirini karşılıyor mu. Kapanma yüzeyleri ezilmiş, soğutma kanalları tıkanmış ve gözleri defalarca kaynak görmüş bir kalıpta, onarım yerine yeni kalıp çoğu zaman daha doğru karardır. Tek bir bölgesi aşınmış ve bakımı düzenli yapılmış bir kalıpta ise lokma değişimi kalıbı uzun süre daha üretimde tutabilir. Kalıbın fotoğrafları, parça numunesi ve bakım defterindeki kayıtlar birlikte değerlendirildiğinde karar tahmine değil veriye dayanır.
Kalıbın ömrü teklif aşamasında çelik, hammadde ve adetle birlikte konuşulur. Yoğun çalışan endüstriyel kalıplara ve plastik kasa kalıbına göz atabilir, mevcut kalıbınızın revizyonu ya da yeni bir kalıp için bize yazabilirsiniz.
